آيات علمي قرآن چه تعداد است؟
الف. شمارگان آيات علمي:
يوسف مروه تعداد آيات علمي قرآن را 675 آيه ميشمارد[1] و محمد جميل الحبال و مقداد مرعي الجواري تعداد آنها را با احتساب موارد تکرار 1322 آيه ميشمارند.[2] که حدود 20% کل آيات قرآن را شامل ميشود.
برخي نويسندگان آيات علمي قرآن را در رابطه با علوم مختلف تقسيم کردهاند، آقاي يوسف مروّه بر آن است که آيات در مورد علم پزشکي / 61، فيزيک / 63، کيهانشناسي / 100، زمينشناسي / 20، کشاورزي / 21، زيستشناسي (حيوانات) / 12، آفرينش و حيات / 36، جغرافيا / 73، هواشناسي / 20، شيمي / 9 و ... در قرآن وجود دارد.[3]
اما محمد جميل الحبال و مقداد مرعي الجواري همين اعداد را متفاوت گزارش دادهاند. براي مثال آيات فيزيک را 138 و آيات شيمي را 11 و زمينشناسي را 69 مورد گزارش کردهاند.[4]
البته بنظر ميرسد که شمارگان مختلف آيات در اين مبحث براساس ديدگاههاي متفاوت در مورد مباني تفسير علمي و تعريف آيات علمي است. همانطور که وابسته به نظر مفسر در مورد دلالت آيه و تطابق آن با يافتههاي علوم تجربي است. هر چند که بسياري از اين تطبيقها و دلالتها مورد مناقشه قرار گرفته است.[5] علاوه بر آنکه نوع دلالت اين آيات يکسان نيست (ادامه همين مقاله)
ب: اقسام آيات علمي:
آيات علمي قرآن، آياتي است که اشارهاي به مسائل طبيعي داشته باشد، اما اين اشارات و گونه دلالت آنها متفاوت است. از اين رو آيات علمي قرآن به سه بخش قابل تقسيم است:
اول: اعجازهاي علمي قرآن، يعني رازگوييهاي علمي قرآن که در آيات بصورت واضح آمده است و در زمان نزول آيه کسي از آن اطلاع نداشته، بلکه مدتها بعد از نزول آيه مطلب علمي آن توسط دانشمندان کشف شده است.[6]
مثل اشاره عملي قرآن به نيروي جاذبه،[7] حرکتهاي خورشيد،[8] لقاح ابرها[9] و زوجيت عام موجودات[10] و مراحل خلقت انسان[11] که قرنها بعد از نزول قرآن بشر به اين مطالب علمي دست يافت. از اين رو برخي مفسران قرآن اين مطالب را اعجازهاي علمي قرآن دانستهاند.
البته ادعاهاي ديگري نيز در مورد اعجازهاي علمي قرآن شده است که مورد نقد قرار گرفته است.[12]
دوم: اشارات علمي شگفتآميز قرآن: برخي آيات قرآن به مطالب علمي و قوانين جهان اشاره ميکند که شگفتي هر خوانندهاي را بر ميانگيزد. اما از آنجا که اين مطالب بصورت ديدگاههاي غيرمشهور در مراکز علمي، توسط برخي دانشمندان مطرح شده بود، اعجاز علمي قرآن بشمار نميآيد. بلکه نوعي مخالفت با ديدگاهها و نظريههاي مشهور در علوم آن عصر بشمار ميآيد که شگفتآور است و دلالت بر عظمت علمي قرآن دارد.
از آن جمله، اشارات قرآن به حرکت زمين[13] و پيدايش حيات از آب،[14] و ممنوعيت آميزش با زنان در حالت عادت ماهيانه،[15] ممنوعيت شرابخواري[16] و ...
سوم: اشارات علمي انديشهساز قرآن: آياتى که اشاره به آسمان، زمين، انسان، حيوانات و طبيعت مىکند و انسان را به تفکر در آنها دعوت مىکند و گاهى آنها را نشانه خدا و معاد مىشمرد. ولى مطلب شگفتآميز يا اعجازآميزى از ظاهر آيات قابل استفاده نيست، اينگونه آيات توجه انسان را به نمودهاى آفرينش زيباى الهى جلب مىکند و زمينهساز رشد علمى بشر را، بويژه در علوم تجربى، فراهم مىسازد.
مثال: «أَفَلاَ يَنظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ کَيْفَ خُلِقَتْ»[17]
«و آيا به شتر نظر نمىکنند که چگونه آفريده شده است؟!»
و نيز در آيات 5 - 6 - 7 - 10 - 11 - 13 - 14 / سوره نحل به منافع حيوانات، نزول باران، رويش گياهان رنگارنگ، درياها و کشتىرانى در آنها و فوايد غذايى و زيور آلاتى که از آنها بدست مىآيد، به عنوان نشانههايى براى انديشمندان اشاره مىکند که به آفرينشگر جهان پى مىبرند و سپاسگزارى مىکنند.[18]
چهارم: گاهي از آيات قرآن که به علم و عالمان اشاره ميکند و دانشافزايي و دانشمندان را تشويق ميکند،[19] بعنوان آيات علمي قرآن ياد شده است.[20] ولي به نظر ميرسد که هر چند اين آيات در راستا و مقدمه آيات علمي قرآن است و در رشد علوم بشري بويژه در ميان مسلمانان موثر بوده است، اما در زمره آيات علمي بشمار نميآيد چرا که حاوي اشارات علمي به مسائل طبيعي نيست.
ج: تاثير علوم تجربي در فهم آيات قرآن:
از آنجا که بيش از هزار آيه قرآن به مسائل طبيعي اشاره دارد، فهم و تفسير آنها ارتباطي ناگسستني با علوم تجربي دارد،[21] همانطور که براي رفع چالشهاي قرآن و علم، نيازمند آشنايي با نظريههاي علوم تجربي هستيم. و از همين زاويه است که روش تفسير علمي قرآن شکل گرفته و مفسران قرآن بويژه در يک قرن اخير، کم و بيش، از علوم تجربي بعنوان قرينه فهم و تفسير آيات بهره بردهاند و گاهي اعجازهاي علمي قرآن را اثبات کردهاند.
البته اين مطلب نياز به روششناسي خاص تفسير علمي و رعايت معيارها و دوري از تحميل و تطبيقهاي نابجاي نظريههاي علمي اثبات نشده بر قرآن و پرهيز از استخراج علوم و تفسير به رأي دارد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . العلوم الطبيعية في القرآن، يوسف مروّه، ص 76 ـ 77.
[2] . العلوم في القرآن، محمد حميل الحبال و مقداد مرعي الجواري، ص 35 ـ 36.
[3] . العلوم الطبيعية في القرآن، ص 76 ـ 77.
[4] . العلوم في القرآن، ص 35 ـ 36.
[5] . نک: «پژوهشي در اعجاز علمي قرآن» و «درآمدي بر تفسير علمي قرآن» از نگارنده و نيز «تفسير علمي قرآن» ناصر رفيعي محمدي.
[6] . نک: رضائياصفهاني، پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، ص 85.
[7] . رعد / 2 و لقمان / 10.
[8] . يس / 38 و رعد / 2.
[9] . حجر / 12.
[10] . رعد / 2 و يس / 36 و شعراء / 7.
[11] . مومنون / 12 ـ 14 و حج / 5 و غافر / 67 و قيامت / 37 ـ 39.
[12] . نک: پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، پيشين.
[13] . نک: نمل / 89 و ...(صاحب تفسير نمونه اين مطلب را از اعجازهاي علمي قرآن ميشمارد، نمونه، ج 15، ص 568 ـ 569)
[14] . نک: نور / 45 و انبياء / 30 (صاحب التمهيد اين مطلب را از اعجازهاي علمي قرآن بشمار ميآورد، التمهيد في علوم القرآن، ج 6، ص 36)
[15] . نک: بقره / 222 و تفسير نمونه، ج 2، ص 93 ـ 94 و طب در قرآن، ص 50 ـ 51.
[16] . نک: مائده / 90 ـ 91 و بقره / 219.
[17] . غاشيه / 17.
[18] . البته در ميان آيات 5 - 17 سوره نحل برخى نکات علمى شگفتآور نيز وجود دارد که اينگونه مطالب به قسم بعدى ملحق مىشود.
[19] . نک: زمر / 9، مجادله / 11، طلاق / 12 و ...
[20] . يوسف مروه 64 آيه قرآن را که علم و علما را وصف ميکند و آنان را تشويق ميکند از آيات علمي قرآن شمرده است. (العلوم الطبيعية في القرآن،
ص 76 ـ 77)
[21] . برخي مثالهاي آن در مبحث اقسام آيات علمي گذشت و براي اطلاع بيشتر نک: مدخل «روش تفسير عملي قرآن» دانشنامه و درآمدي بر تفسير علمي قرآن از همين نگارنده.